Op weg naar veiligheid: Beheer van gevaarlijke geneesmiddelen in de EU

Oncologieapothekers en -verpleegkundigen staan vandaag de dag voor grote uitdagingen. De toegenomen werkdruk en de schadelijke effecten van cytotoxische medicatie hebben de risico's en stress waarmee deze zorgverleners worden geconfronteerd, verhoogd. Als reactie hierop wordt er steeds meer aandacht besteed aan het verbeteren van de veiligheid en de werkomstandigheden, met innovatieve veiligheidsprotocollen die in heel Europa worden geïmplementeerd. Sommige veranderingen komen voort uit wetgeving van bovenaf, terwijl andere voortkomen uit bewegingen aan de basis. Dit artikel onderzoekt de toenemende uitdagingen voor oncologisch personeel en duikt in discussies over veiligheid binnen de sector. Het verkent recente vooruitgang in HMP veiligheidsmaatregelen, met een focus op de implementatie van Closed System Transfer Devices (CSTD's). Tot slot wordt de nadruk gelegd op de aanzienlijke vooruitgang in de invoering van veiligere praktijken en CSTD's in heel Europa.

Groeiende bezorgdheid over veiligheid in de oncologie

Verschillende recente klinische onderzoeken hebben geleid tot een toenemende bezorgdheid over de veiligheid van oncologisch medisch personeel, wat heeft geleid tot positieve veranderingen in de beschermende wetgeving. In de EU worden 12,7 miljoen apothekers, verpleegkundigen en aanverwant personeel dat betrokken is bij de levenscyclus van geneesmiddelen mogelijk blootgesteld aan gevaarlijke geneesmiddelen^.1 

In 2022 heeft het Europees Vakbondsinstituut (ETUI) zijn lijst met HMP's bijgewerkt en de gevaren van cytotoxische, mutagene en reprotoxische stoffen (CMR) benadrukt. Het ETUI baseerde zich op de NIOSH-voorschriften uit de Verenigde Staten - erkend als toonaangevend op het gebied van veiligheid - en gebruikte deze richtlijnen om zijn eigen aanbevelingen te formuleren. Dit heeft belangrijke gevolgen voor oncologisch personeel dat met deze medicijnen werkt. Vanaf⁵ april 2024 moeten alle EU-lidstaten de wettelijke vereisten en preventiemaatregelen van CMRD 2022 overnemen voor HMP's met CMR-potentieel. Dit verplicht het gebruik van gesloten systemen, zoals transferapparaten met gesloten systeem, voor de veilige productie en het veilige gebruik van HMP's gedurende hun hele levenscyclus.

In een rapport uit 2023 van de Europese Commissie worden opties onderzocht om werknemers te beschermen tegen blootstelling aan HMPs. Het rapport benadrukt het belang van het uitvoeren van een risicobeoordeling en het overwegen van technische maatregelen, waaronder het gebruik van gesloten systemen voor de overdracht van geneesmiddelen (CSTD's), om de veiligheid te vergroten^.2 

Uitdagingen voor behoud en aanwerving in de oncologie 

Het behouden en aannemen van oncologisch personeel is in veel Europese landen een grote uitdaging geworden. Verschillende factoren kunnen bijdragen aan dit probleem: verhoogde werkdruk, hoge niveaus van burn-out en RSI's (RSitive strain injuries) en een toenemend bewustzijn van blootstellingsrisico's, vooral onder jongere zorgmedewerkers. Oncologisch personeel is vatbaar voor RSI's vanwege verschillende factoren: lange uren voorbereiding en toediening van medicatie, gebrek aan ergonomische apparatuur en onvoldoende pauzes^.3

Recente studies die de gevaren van het omgaan met gevaarlijke medicijnen belichten, hebben potentiële toekomstige gezondheidswerkers doen aarzelen en hen ervan weerhouden om oncologie te gaan studeren vanwege ontoereikende veiligheidsmaatregelen. Deze factoren kunnen een vicieuze cirkel creëren die leidt tot een hoger verloop en een hogere werkdruk voor degenen die blijven^.4,5

Een groeiend bewustzijn onder verpleegkundigen

Niet alleen regelgevende instanties ondernemen actie; ook werknemers in de gezondheidszorg pleiten voor betere en veiligere werkomstandigheden. Een groeiend bewustzijn van blootstellingsrisico's stimuleert de vraag vanuit de bevolking naar betere veiligheidsprotocollen, met name het gebruik van CSTD's.  

De European Oncology Nursing Society (EONS) heeft anonieme online enquêtegegevens verzameld over veiligheid op het werk, zoals gerapporteerd door Europese kankerverpleegkundigen. Uit onderzoek blijkt dat verpleegkundigen in de kankerzorg een hoog risico lopen op blootstelling aan gevaarlijke geneesmiddelen. Uit de European Cancer Nursing Index (ECNI) 2022 enquête bleek dat er grote bezorgdheid bestaat over de veiligheid op het werk, vooral bij zwangere verpleegkundigen of verpleegkundigen die borstvoeding geven. Tot de belangrijkste bevindingen behoren een gebrek aan specifieke richtlijnen (18,3%) en meldingen dat 20% van de verpleegkundigen tijdens de zwangerschap en borstvoeding met gevaarlijke geneesmiddelen blijft werken. Gezien de goed gedocumenteerde reproductierisico's van beroepsmatige blootstelling aan gevaarlijke kankermedicijnen, kan dit alleen maar als alarmerend en onaanvaardbaar worden beschouwd^.6 

Dit is waarschijnlijk de reden waarom EONS voor het eerst formeel de risico's heeft erkend die oncologieverpleegkundigen lopen bij het omgaan met cytotoxische medicijnen en het gebruik van CSTD's heeft aanbevolen. In een veiligheidswebinar uit 2020 wordt het gebruik van Closed System Drug Transfer Devices (CSTD's) voorzichtig aanbevolen^.7 Vier jaar later stellen ze daarentegen duidelijk dat "de noodzaak om beter beschermd te worden tegen ernstige werkplekgerelateerde medische risico's en beroepsmatige blootstelling aan gevaarlijke kanker koste wat het kost geminimaliseerd moet worden". Ze bevelen specifieke acties aan om het risico van beroepsmatige blootstelling te verminderen, zoals het gebruik van CSTD's en het systematisch uitvoeren van veegtesten op werkoppervlakken. Deze verschuiving in urgentie en taalgebruik laat zien dat men zich meer bewust is van de groeiende beweging in de richting van het gebruik van CSTD's. EONS erkent dat, hoewel dit extra kosten met zich mee kan brengen, de veiligheid van hun personeel de hoogste prioriteit heeft^.8  

Toonaangevend in oncologie

Deze vooruitgang en het toenemende bewustzijn van veiligheidsmaatregelen hebben geleid tot discussies binnen de industrie. De Verenigde Staten verplichten het landelijke gebruik van CSTD's in de USP 800 richtlijnen en Europa volgt dit voorbeeld. Het Europese landschap laat verschillende niveaus van invoering van CSTD's zien, waarbij landen als België en Spanje voldoen aan de ISOPP-norm, terwijl andere landen achterlopen met overheidsregulering. In Duitsland en Nederland bestaan richtlijnen van wetenschappers of nationale verenigingen, maar ontbreekt het aan overheidssteun. Deze maatregelen worden steeds meer erkend als cruciaal voor de bescherming van gezondheidswerkers.  

Van CSTD's is bewezen dat ze de blootstelling aan HMP's verminderen en ze moeten gedurende de hele levenscyclus van HMP's worden gebruikt. CSTD's voorkomen lekken en morsen, waarbij de meest effectieve ontwerpen een gesloten mechanische barrière hebben zodat er geen damp uit de spuit kan ontsnappen. De EAHP publiceerde een rapport uit 2022 dat gebaseerd is op een enquête onder hoofdapothekers in heel Europa over de bescherming van werknemers tegen blootstelling aan HMP. Het rapport geeft aan dat de meerderheid van mening is dat het combineren van CSTD's met BSC's en isolatoren de meest effectieve manier is om werknemers te beschermen tegen blootstelling aan HMP's^.1 Zelfs in landen die geen wetgeving hebben die het gebruik van CSTD's verplicht stelt, zijn de voordelen groot genoeg dat veel instellingen ze vrijwillig invoeren.

België pioniers CSTD's

In 1998 kwam er een baanbrekend onderzoek van Paul Sessink naar buiten over besmetting en de blootstellingsgevaren die deze met zich meebrengt voor oncologieteams. Deze studie markeerde het begin van een dialoog over de risico's die gepaard gaan met de omgang met gevaarlijke medicijnen, dankzij de inspanningen van Johan von Broucker in België, die dit onder de aandacht van het publiek bracht. Als vooraanstaand opinieleider pleitte hij hartstochtelijk voor de implementatie van CSTD's in ziekenhuizen. In 1998 werd België het tweede land, na Zweden, dat Closed System Transfer Devices (CSTD's) invoerde. In slechts één jaar tijd behaalde het Belgische team een opmerkelijk marktaandeel van 40%.

Vandaag de dag zijn CSTD's in het hele land geïntegreerd in oncologieafdelingen en vervullen zowel apothekers als verpleegkundigen hun essentiële rol. Hoewel België geen specifieke regelgeving heeft die het gebruik van CSTD's vereist, is de invoering ervan gedreven door de vraag uit de markt en de invloed van bedrijven. De implementatie was relatief eenvoudig dankzij de lagere bureaucratische drempels. Dankzij de verbeterde veiligheidsmaatregelen zijn oncologieteams gemotiveerd, wat resulteert in een betere personeelsbehoud en meer succesvolle aanwervingsresultaten in vergelijking met andere Europese landen. De proactieve implementatie van CSTD's in gezondheidszorgomgevingen in België benadrukt de cruciale rol van belangrijke opinieleiders en de marktvraag bij het verbeteren van de veiligheid op het werk.

Gezamenlijke top Ierland 2024

Ierland is in 2010 begonnen met het implementeren van CSTD's op oncologieafdelingen. In de afgelopen tien jaar zijn ze uitgebreid van één ziekenhuis naar een indrukwekkende 90% van de ziekenhuizen. CSTD's worden in eerste instantie gebruikt tijdens het bereidingsproces door apothekers, om ervoor te zorgen dat tegen de tijd dat de medicatie de verpleegkundigen bereikt, deze onbesmet blijft. Deze samenwerking tussen apotheek en verpleging illustreert hoe beide vakgebieden samenwerken om het hele zorgteam te beschermen gedurende de hele levenscyclus van HMD's. De veiligheidsmaatregelen moeten echter nog aanzienlijk worden verbeterd; zo worden niet alle HMD's met behulp van CSTD's toegediend.

In januari 2024 werd in Dublin een top gehouden over het voorkomen van beroepsmatige blootstelling aan gevaarlijke geneesmiddelen. De deelnemers bestreken het hele spectrum van de Ierse gezondheidszorg en sociale zorg, waaronder beroepsbeoefenaren, eerstelijnspersoneel, overheidsinstanties, regelgevende instanties, vakbonden, beleidsmakers, academici en deskundigen op het gebied van gezondheid op het werk. Ze waren allemaal aanwezig met het doel de regelgeving te actualiseren om gezondheidswerkers te beschermen tegen beroepsmatige blootstelling. Presentaties door deskundigen en actieve discussies benadrukten het belang van veiligheidsmaatregelen voor professionals in de Ierse gezondheidszorg. 

Conclusie

Zorgteams in de oncologie hebben te maken met talloze uitdagingen, van verhoogde werkdruk en burn-out tot zorgen over de veiligheid. De laatste jaren is er een groeiende beweging om strengere veiligheidsprotocollen af te dwingen door middel van wetswijzigingen. Verandering wordt niet alleen van bovenaf aangedreven; zowel apothekers als verpleegkundigen staan te popelen om veiligere werkwijzen in te voeren. Het momentum voor veiligere praktijken in de oncologie is duidelijk. Uiteindelijk zal dit leiden tot betere gezondheidsresultaten voor oncologieapothekers en -verpleegkundigen.